Półwysep to ląd wysunięty (wcinający się) w stronę zbiornika wodnego (morza, jeziora). Półwysep jest otoczony z trzech stron wodą. Miejsce, w którym półwysep łączy się z główną częścią lądu nazywane jest jego nasadą, a miejsce najdalej wysunięte w wodę to przylądek. Wąski, ale niezbyt duży półwysep nazywany jest cyplem.

Do największych półwyspów świata należą:

Półwysep Arabski o powierzchni 2,78 milionów kilometrów kwadratowych.

Zdjęcie satelitarne Półwyspu Arabskiego; SeaWiFS Project, NASA/Goddard Space Flight Center, and ORBIMAGE – http://visibleearth.nasa.gov/view_rec.php?id=898

Półwysep Indochiński, który zajmuje 2,3 miliona kilometrów kwadratowych.

Półwysep Indochiński (w obrysie); Maximilian Dörrbecker (Chumwa) – CIA World Factbook; Karte der Indochinesischen Halbinsel

Trzecim z największych półwyspów jest Półwysep Indyjski, o łącznej powierzchni 2,1 milionów kilometrów kwadratowych.

Półwysep Indyjski; File:India 78.40398E 20.74980N.jpg; From Wikimedia Commons, the free media repository

Pojezierze, typ krajobrazu występujący na obszarach, które podlegały zlodowaceniu w plejstocenie, charakteryzujący się młodoglacjalną rzeźbą terenu i występowaniem licznych jezior polodowcowych.

W Polsce pojezierza występują w północnej części kraju – Pojezierze Mazurskie, Pojezierze Pomorskie, Pojezierze Wielkopolskie, Pojezierze Chełmińsko-Dobrzyńskie, Pojezierze Iławskie, także mniejsze, wyróżniane w ich obrębie.

Źródło: https://pl.wikipedia.org/wiki/Pojezierze

Archipelag to grupa wysp położonych blisko siebie, najczęściej o wspólnej genezie i podobnej budowie geologicznej. Ze względu na ułożenie wysp można wyróżnić roje wysp – archipelagi składające się z bezładnie rozmieszczonych niedużych wysp oraz łańcuchy wysp, w których wyspy rozmieszczone są rzędem jedna obok drugiej.

Lofoty. Reine sett frå Reinebringen. Arno van den Tillaart – originally posted to Flickr as Reinebringen (448m) Ten plik udostępniony jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Na tych samych warunkach 2.0.

Źródło: https://pl.wikipedia.org/wiki/Archipelag

Przylądek to fragment lądu wysuwający się w duży zbiornik wodny i stanowiący wypukłe załamanie linii brzegowej.

Przylądek może być cyplem lub stanowić najdalej wysunięte w wodę miejsce półwyspu. To właśnie proporcje długości do szerokości występu decydują, czy dany fragment lądu jest jeszcze przylądkiem, czy już półwyspem. Czasami za przylądek może być uznane także najbardziej wysunięte w wodę miejsce na dużym łuku linii brzegowej, zwłaszcza jeśli jest z innych powodów miejscem charakterystycznym – na przykład stanowi granicę podziału terytorialnego (jak Przylądek Igielny).

Za współrzędne geograficzne przylądka przyjmuje się jego najbardziej wysunięte miejsce styku z przylegającym akwenem.

Przylądek Lions Rump, Wyspa Króla Jerzego, Acaro – Praca własna

Źródło: https://pl.wikipedia.org/wiki/Przyladek

JEZIORO to wodny zbiornik śródlądowy o naturalnym obniżeniu terenu, nieposiadający połączenia z morzem. Obniżenie terenu, o którym mowa, jest warunkiem koniecznym powstania jeziora i nazywa się misą jeziorną. Misa jest zasilana przez wody powierzchniowe. Znakomita większość jezior ma pochodzenie polodowcowe. Są to jeziora powstające w dolinach, które wypełniła woda z topniejącego lodowca (wody fluwioglacjalne) oraz tworzące się na skutek działania lodowca lub lądolodu.

Badaniem jezior zajmuje się nauka zwana limnologią, będąca gałęzią hydrologii i hydrobiologii.

Rodzaje jezior ze względu na genezę powstawania:

JEZIORA TEKTONICZNE

Jezioro Tanganika o pochodzeniu tektonicznym. SeaWiFS Project, NASA/Goddard Space Flight Center, and ORBIMAGE https://pl.wikipedia.org/wiki/Typologia_jezior#/media/Plik:NASA_-_Visible_Earth,_Lakes_of_the_African_Rift_Valley.jpg

Misy jezior tektonicznych tworzą rozpadliny powstałe w wyniku ruchów tektonicznych ziemi. Jeziora powstałe w rowach tektonicznych są najgłębszymi jeziorami świata. Charakteryzuje je podłużny kształt. Występują często w zgrupowaniach tworząc ciągi. Do jezior tektonicznych zaliczymy również te powstałe w procesie izostacji czyli wydźwigania się dna morskiego. Choć najwięcej na świecie jest jezior polodowcowych, to jeziora tektoniczne obejmują 95% zasobów wód jeziornych ogółem.

Przykłady jezior powstałych na skutek ruchów tektonicznych: Bajkał, Tanganika, Morze Martwe.

JEZIORA RELIKTOWE

Zdjęcie satelitarne Morza Kaspijskiego. Jeff Schmaltz, MODIS Rapid Response Team, NASA/GSFC – http://visibleearth.nasa.gov/view_rec.php?id=5514 Transferred from English Wikipedia, original upload 2 November 2004 by Kbh3rd en:Image:Caspian Sea from orbit.jpg

Jeziora reliktowe to również jeziora tektoniczne, jednak stanowią one pozostałości dawnych jezior i mórz, które zostały oddzielone od właściwych, pierwotnych zbiorników;

Przykładem takiego rodzaju jeziora mogą być:  Morze Kaspijskie, Balaton, Jezioro Nezyderskie, Jezioro Aralskie, Tuz.

JEZIORA WULKANICZNE

Jezioro wulkaniczne Katmai. Crater lake and Katmai Volcano in Katmai National Park, Alaska (2/41); Photo by NPS. https://www.goodfreephotos.com/united-states/alaska/lake-clark-national-park/crater-lake-and-katmai-volcano-in-katmai-national-park-alaska.jpg.php

Jeziora wulkaniczne wypełniają zagłębienia terenu o genezie wulkanicznej, np. duże zagłębienie tektoniczne zwane kalderami (jezioro kalderowe); tufowe stożki wulkaniczne o znacznym stopniu głębokości (jeziora kraterowe); niecki wulkaniczno-tektoniczne; obszary oddzielone przez wulkan lub ich zgrupowanie; leje eksplozywne (maary); zapadnięte strumienie lawy lub doliny ograniczone potokami lawowymi;

Jeziorami kraterowymi są między innymi: jezioro Albano we Włoszech, jezioro Nemi we Włoszech, jezioro Cuicocha w Ekwadorze, jezioro Kerið na Islandii, jezioro Nyos w Kamerunie, jezioro Toba na Sumatrze, jeziora Tazawa i Towada w Japonii.

JEZIORA EOLICZNE

Jezioro Teke (w górnej części fotografii). nasa – http://visibleearth.nasa.gov/view_rec.php?id=2859

Jeziora eoliczne powstają w wyniku wywiewania materiału skalnego i pracy wydm, np. w zagłębieniach pomiędzy wydmami.

Np. jezioro Teke w Kazahstanie.

JEZIORA KRASOWE

Jezioro krasowe Obruk w Turcji. https://turcjawsandalach.pl/content/jezioro-obruk

Jeziora krasowe tworzą się w lejach krasowych powstających w wyniku wymywania przez wodę podłoża węglanowego, zaliczamy do nich jeziora jaskiniowe.

Przykładami jezior krasowych są min.: Jezioro krasowe w Kusiętach na Jurze Krakowsko-Częstochowskiej, lub jezioro Obruk w Turcji.

JEZIORA METEORYTOWE

Kratery Lac à l’Eau Claire widziane z orbity okołoziemskiej. NASA, taken from the Space Shuttle during STS-61 mission – Views of the Solar System: Clearwater Lakes, Quebec, Canada. Zdjęcie jezior Lac à l’Eau Claire/Clearwater Lakes w Kanadzie z promu kosmicznego.

Jeziora meteorytowe to zaokrąglone jeziora o niewielkiej głębokości, zajmujące obszar po uderzeniu meteorytu.

To na przykład jeziora Siljan w Szwecji, największe w Europie; Kara-kul w Tadżykistanie; Lac à l’Eau Claire (dwa sąsiednie kratery), Manicouagan i Wanapitei w Kanadzie.

Pozostałymi typami jezior rozróżnianymi na podstawie genezy powstawania są:

JEZIORA NADBRZEŻNE – odcięte mierzeją jary rzeczne lub estuaria. Np. jezioro Biscarosse;

JEZIORA RZECZNE – jeziora powstające w dolinach rzecznych, w dawnych korytach rzecznych, w zagłębieniach międzywydmowych, jeziora deltowe oraz powstające w wyniku podziału cieków wodnych, jeziora boczne powstające w towarzystwie dopływu rzecznego i wreszcie jeziora tworzące się pod wodospadami wodnymi. Przykłady: jezioro Missisipi, jezioro Moses;

JEZIORA ANTROPOGENICZNE – utworzone w wyniku działalności człowieka.

Jeziora dzieli się również ze względu na trofię, (czyli stopień żyzności oraz produktywność biologiczną), oraz ze względu na  temperaturę wypełniającej je wody.

Źródła:

1. https://www.ekologia.pl/wiedza/slowniki/leksykon-ekologii-i-ochrony-srodowiska/jezioro
2. https://pl.wikipedia.org/wiki/Jezioro

Wyspa to trwały fragment lądowej powierzchni Ziemi, który jest otoczony ze wszystkich stron wodą. Wyspy istnieją na rzekach, jeziorach, stawach, morzach i oceanach. Za wyspy nie uznaje się ruchomych ławic piaszczystych ani obszarów lądu zalewanych podczas przypływów. Nie ma obiektywnego kryterium podziału na wyspy oraz kontynenty. Przyjęło się uznawać, że największą wyspą jest Grenlandia o powierzchni ponad 2,1 mln km², a najmniejszym kontynentem Australia o powierzchni ponad 7,6 mln km².

Bora Bora French Polynesia 9Mar2018 SkySat. From Wikimedia Commons, the free media repository.

Wyspy mogą powstawać na skutek:

– zanurzenia lądu o urozmaiconej rzeźbie powierzchni,

– nierównomiernego wypiętrzenia obszaru szelfowego,

– budującej działalności fal morskich,

– działalności organizmów żywych (wyspa koralowa),

– działalności podwodnych wulkanów (wyspa wulkaniczna),

– trzęsienia ziemi,

– akumulacji osadów na obszarze delty,

– działalności człowieka – sztuczne wyspy, np. torpedownia w Gdyni czy Palm Islands w Dubaju.

Szczególnym przypadkiem są wyspy pływowe, które okresowo tracą połączenie z lądem stałym podczas przypływów.

Największymi wyspami na świecie są: Grenlandia, Nowa Gwinea, Borneo, Madagaskar, Ziemia Baffina, Sumatra.

Palm Islands w Dubaju NASA image created by Jesse Allen, using data provided courtesy of NASA/GSFC/METI/ERSDAC/JAROS, and U.S./Japan ASTER Science Team. Caption by Rebecca Lindsey. – http://earthobservatory.nasa.gov/IOTD/view.php?id=37632&src=iotdrss

Grenlandia – Google Maps

Żródła: https://pl.wikipedia.org/wiki/Wyspa

            Google Maps

 

CIEŚNINA

Cieśnina to zwężenie obszaru wodnego, łączące dwa akweny (oceany, morza lub jeziora), a rozdzielające dwa obszary lądowe. Szeroką cieśninę morską, zwłaszcza oddzielającą wyspę od kontynentu określa się mianem kanału morskiego (np. La Manche), wąskie cieśniny są zaś czasem nazywane „przesmykami”.

Jednymi z najbardziej znanych cieśnin są:

Cieśnina Beringa oddzielająca Azję i Amerykę Północną. Cieśnina łączy Morze Czukockie z Morzem Beringa, czyli Ocean Arktyczny z Oceanem Spokojnym. Jej szerokość wynosi około 85 km, a głębokość od 30 do 50 m.

Cieśnina Beringa; NASA/GSFC/JPL/MISR-Team – http://photojournal.jpl.nasa.gov/catalog/PIA02638

Cieśnina Sund na Morzu Bałtyckim, należąca do Cieśnin Duńskich, oddzielająca Zelandię (Dania) na zachodzie od Skanii (Szwecja) na wschodzie, łącząca Morze Bałtyckie z cieśniną Kattegat, Skagerrak oraz z Morzem Północnym.

Most nad Sundem, Wikipedia

Cieśnina Gibraltarska łącząca Morze Śródziemne z Oceanem Atlantyckim, oddzielająca Afrykę od Europy, pomiędzy dzisiejszym Marokiem i Ceutą (posiadłością hiszpańską) a Hiszpanią i Gibraltarem (posiadłością brytyjską).

Cieśnina Giberaltarska, zdjęcie satelitarne NASA – http://images.jsc.nasa.gov/luceneweb/caption_direct.jsp?photoId=STS059-238-074; https://www.flickr.com/photos/nasa2explore/9364207155/

Źródła:

• https://pl.wikipedia.org/wiki/Ciesnina
• NASA

Przesmyk (międzymorze, istm) – wąski pas lądu łączący dwa większe obszary lądowe, oddzielający od siebie dwa morza, oceany lub inne akweny. Przesmyki stanowią najkorzystniejsze miejsca do budowy kanałów dla żeglugi morskiej, np. Kanał Panamski zbudowany został na Przesmyku Panamskim, a Kanał Sueski na Przesmyku Sueskim.

Przesmyk łączący część północną i południową na wyspie Bruny, Australia; JJ Harrison (https://www.jjharrison.com.au/) – Own work; The Neck, Bruny Island, Tasmania, Australia.

Źródła:

• Słownik języka polskiego. PWN. [dostęp: 2016-12-24].
• https://pl.wikipedia.org/wiki/Przesmyk [dostęp: 2022-04-03]